ประวัติความเป็นมา

     ศูนย์พัฒนายาไทยและสมุนไพร เป็นหน่วยงานในสังกัดสถาบันการแพทย์แผนไทย กรมพัฒนาการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก กระทรวงสาธารณสุข จัดตั้งขึ้นในปี พ.ศ. 2549 ภายใต้ความร่วมมือระหว่างกรมพัฒนาการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก กระทรวงสาธารณสุข กับ สำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ กระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี โดยมีเป้าหมายเพื่อให้เกิดการพัฒนาด้านสารสกัดสมุนไพรระดับกึ่งอุตสาหกรรม (Pilot Scale) ก่อนเข้าสู่ขั้นตอนของกระบวนการผลิตในระดับอุตสาหกรรม (Industrial Scale) ซึ่งเป็นการศึกษาศักยภาพและต้นทุนการผลิตสารสกัดสมุนไพร ในการพัฒนาเป็นผลิตภัณฑ์สมุนไพรที่ใช้ในธุรกิจบริการสุขภาพ เพื่อการพัฒนาภูมิปัญญาไทยและสมุนไพรให้เกิดคุณค่าและมูลค่าทางเศรษฐกิจ

     ถัดมาในปี พ.ศ. ๒๕๕๘ กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก ได้มีการส่งเสริมให้มีการใช้สมุนไพรเพื่อการพึ่งพาตนเอง ส่งเสริมสถานบริการสาธารณสุขใช้ยาสมุนไพรไทยในการรักษาผู้มารับบริการ พัฒนาให้ยาสมุนไพรผ่านกระบวนการผลิตที่ได้มาตรฐาน และเข้าสู่บัญชียาหลักแห่งชาติเพิ่มมากขึ้น โดยมีกระบวนการพัฒนาตลอดสายการพัฒนา(Value Chain) ตั้งแต่ต้นน้ำ กลางน้ำ และปลายน้ำ รวมถึงพัฒนาผลิตภัณฑ์สุขภาพให้มีคุณภาพ มาตรฐาน สามารถแข่งขันได้ในประเทศกลุ่มอาเซียน (ASEAN) จึงเกิดแนวคิดในการจัดตั้งหน่วยงานซึ่งมีภารกิจเกี่ยวกับการพัฒนานวตกรรมสมุนไพรตามยุทธศาสตร์ด้านพัฒนาผลิตภัณฑ์และสมุนไพร เพื่อสนับสนุนการเกิดพระราชบัญญัติสมุนไพรแห่งชาติ มีการบริหารจัดการตั้งแต่ปัจจัยการผลิต เพิ่มศักยภาพการแข่งขัน (คุณภาพ/ความปลอดภัย/ความเชื่อมั่น) ตั้งแต่การรวมกลุ่มของเกษตรกร (ป่าชุมชน) และลดต้นทุนปัจจัยการผลิตร่วมสนับสนุนพันธุ์ที่ดีจากฐานผลิตเมล็ดพันธุ์ชุมชนและการใช้พื้นที่โซนนิ่งโดยบูรณาการร่วมกันกับหลายหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง นอกจากนั้น ต้องดำเนินการเรื่องการวิจัยพัฒนา สร้างองค์ความรู้ ระบบการส่งเสริม OTOP /SME การพัฒนาบุคลากร ตั้งแต่ผู้นำ นักวิชาการ ผู้ประกอบการและ SMART FARMER ลดการสูญเสีย โดยการพัฒนาเทคโนโลยี เครื่องจักรกล สถานที่เก็บโกดัง เพื่อเพิ่มมูลค่าเพิ่มทางเศรษฐกิจและสร้างคุณค่าของนวตกรรมสมุนไพรและผลิตภัณฑ์จากธรรมชาติ ศูนย์พัฒนายาแผนไทยและสมุนไพรจึงได้เปลี่ยนสถานะเป็น “ศูนย์พัฒนายาแผนไทยและสมุนไพรแห่งชาติ” โดยเป้าหมายในการสร้างเศรษฐกิจชุมชนให้มีความเข้มแข็งและเกิดความอย่างยั่งยืน ลดปัญหาขาดแคลนสมุนไพร มีนวัตกรรมด้านสมุนไพรสู่ประชาคมโลก และดำเนินงานด้านส่งเสริมการตลาด โดยการสร้างคุณค่าเพื่อเพิ่มมูลค่าสู่ตลาดโลก ผ่านกลไกนำภูมิปัญญาไทยด้านสมุนไพรและยาแผนไทยเพื่อความมั่นคง มั่งคั่งของชาติไทย

     ต่อมาในปี พ.ศ. ๒๕๖๑ กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก กระทรวงสาธารณสุข มีภารกิจเกี่ยวกับการพัฒนาวิชาการและการบริการการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก โดยส่งเสริมและพัฒนาการวิจัย การจัดระบบความรู้ พัฒนาแหล่งผลิตและผลิตภัณฑ์สมุนไพร คุ้มครอง อนุรักษ์ และส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและการแพทย์พื้นบ้านไทย พัฒนาคุณภาพมาตรฐานการบริการการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก เพื่อนำไปใช้ในระบบบริการสุขภาพอย่างมีคุณภาพ ปลอดภัย และเป็นทางเลือกให้แก่ประชาชนในการดูแลสุขภาพ และตามกฎกระทรวง เรื่อง แบ่งส่วนราชการกรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก กระทรวงสาธารณสุข พ.ศ. 2561 โดยให้แบ่งส่วนราชการกรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก จึงเป็นที่มาของการจัดตั้ง “กองพัฒนายาแผนไทยและสมุนไพร”

โครงสร้างกองพัฒนายาแผนไทยและสมุนไพร

(1 ฝ่าย 6 กลุ่มงาน )

1. ฝ่ายบริหารทั่วไป
2. กลุ่มงานบริการเบ็ดเสร็จ
3. กลุ่มงานโรงงานต้นแบบผลิตยาแผนไทย
4. กลุ่มงานโรงงานต้นแบบสารสกัดสมุนไพร
5. กลุ่มงานนวัตกรรมผลิตภัณฑ์สุขภาพ
6. กลุ่มงานพัฒนามาตรฐานและคุ้มครองผู้บริโภคด้านยาแผนไทย

     โดยปัจจุบัน กองพัฒนายาแผนไทยและสมุนไพร มีบทบาทและภารกิจที่เกี่ยวข้องกับการพัฒนาศักยภาพผลิตภัณฑ์สมุนไพรด้วยนวตกรรมที่เหมะสม ตั้งแต่ต้นน้ำ กลางน้ำ ปลายน้ำ และพัฒนาคุณภาพมาตรฐานวัตถุดิบสมุนไพร เป็นฐานการผลิตอย่างพอเพียง รวมถึงการเสริมสร้าง  ความเข้มแข็งแก่เกษตรกรตลอดจนการบริหารจัดการให้เกิดตลาดกลางวัตถุดิบสมุนไพรของประเทศ รวมถึงการให้บริการแปรรูปวัตถุดิบ ผลิตสารสกัดสมุนไพร การวิเคราะห์คุณภาพทางห้องปฏิบัติการ ผลิตยาแผนไทยด้วยเทคโนโลยีที่ทันสมัยและครบวงจร และวิจัยพัฒนาเทคนิคกระบวนการสกัดสมุนไพรให้ตรงความต้องการทั้งในและต่างประเทศด้วยเทคโนโลยีที่ทันสมัย เป็นการเพิ่มมูลค่าของผลิตภัณฑ์ ต่อไป

กองพัฒนายาแผนไทยและสมุนไพร มีหน้าที่และอำนาจ ดังต่อไปนี้

1. ศึกษา วิเคราะห์ วิจัย พัมนา ควบคุมคุณภาพ สร้างนวัตกรรมหรือต้นแบบการแปรรูป การสกัด การผลิต การวิเคราะห์ ยา ยาแผนไทย เวชภัณฑ์ วัตถุดิบ และสารสกัดสมุนไพร เพื่อให้ได้ผลิตภัณฑ์สุขภาพที่มีคุณภาพและมาตรฐาน
2. กำกับ ดูแล ส่งเสริม สนับสนุน ผลิต ซื้อ ขาย แลกเปลี่ยน และให้ซึ่งยาแผนไทย เวชภัณฑ์ วัตถุดิบและสารสกัดสมุนไพร รวมถึงผลิตภัณฑ์สุขภาพที่มีคุณภาพและมาตรฐานที่ภาคเอกชนไม่มีความพร้อม ดำเนินการ
3. ให้บริการเบ็ดเสร็จ การตรวจวิเคราะห์ การแปรรูปวัตถุดิบ การผลิตสารสกัดและผลิตภัณฑ์สุขภาพ
4. ให้การพัฒนาความเชี่ยวชาญเฉพาะทาง การเพิ่มพูนความรู้และทักษะการปฏิบัติงาน ด้านการแปรรูป การสกัด การผลิต การตรวจวิเคราะห์ผลิตภัรฑ์สุขภาพแก่ภาครัฐ ภาคเอกชน ประชาชน และหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง
5. ถ่ายทอดองค์ความรู้และเทคโนโลยีที่เหมาะสมด้านนวัตกรรมหรือต้นแบบผลิตภัณฑ์สุขภาพ
6. ปฏิบัติงานร่วมกับ หรือสนับสนุนการปฏิบัติงานของหน่วยงานอื่นที่เกี่ยวข้องหรือที่ได้รับมอบหมาย